fot. Jacek Drozdowski

Czy nie zostaliśmy zepchnięci do roli biernych obserwatorów, niemających wpływu na rozwój miejskiej scenografii? W jaki sposób działać aktywnie na rzecz kształtowania przestrzeni publicznej, tak by odpowiadała naszym realnym potrzebom? Jak przy okazji nadać jej wymiar estetyczny? Takie i inne pytania stały się tematem przewodnim spotkania pt. “Miejskie Technologie Partycypacji”, które odbyło się 15 października 2009 w Małopolskim Instytucie Kultury. Gościem zorganizowanego w ramach działań Projektu Miejskiego wydarzenia była Joanna Erbel, socjolożka i aktywna działaczka miejska, na co dzień zajmująca się problemami przestrzeni publicznej, moderatorem dyskusji był Tomasz Lelek członek PM.

fot. Jacek Drozdowski

Przestrzeń miejska wielu aglomeracji w naszym kraju jest de facto niczyja. Stara metoda postępowania w myśl której tkankę urbanistyczną projektuje się bez konsekwentnego dialogu ze społeczeństwem, zbyt często okazuje się zawodna i problematyczna. Obywatele pozbawieni stanowiącego głosu, nie poczuwają się z kolei do odpowiedzialności za wspólne dobro, od którego zależy jakość ich życia.
Jak przekonuje Joanna Erbel nie jest to na szczęście jedyna forma relacji łączących mieszkańców z administracją. Pozytywne przykłady świadczą o tworzeniu nowych standardów, pozwalających na większą partycypację społeczną w kształtowaniu tkanki miejskiej. Legitymizowaną formą partycypacji, a więc komunikowania własnego stanowiska przez mieszkańców i mieszkanki, są wybory lokalne, bardziej kontrowersyjną pikiety, kontrkulturową sztuka – uliczne graffiti. Nowe, pozytywne sposoby komunikacji to fora i portale internetowe zakładane przez miasta w celu komentowania, wymiany opinii i poglądów na temat podejmowanych przez urzędników działań. Jeżeli tylko są na bieżąco monitorowane, mogą w znaczący sposób wpłynąć na lepszy przepływ informacji pomiędzy organem decyzyjnym a odbiorcami projektu.

archiwum Urzędu Dzielnicy Warszawa Śródmieście

Skuteczność dialogu wypływa nie tylko z zastosowanych metod, lecz również z jakości samej rozmowy. Przekonanie o potrzebie ciągłej edukacji i doskonalenia kompetencji sprzyja propagowaniu niestandardowych sposobów konsultacji społecznych, jakich podejmują się pracownicy administracji. Pionierem w tym zakresie zdaje się być Warszawa, ciekawym zaś przykładem kwestia parku Skaryszewskiego, znakomicie obrazująca ewolucję metod zdobywania wiedzy. Tradycyjne urzędnicze biurko zamieniono na kolorową budkę, wnętrze instytucji przyjmującej petentów na przestrzeń parku, o którym postanowiono rozmawiać z jego użytkownikami na miejscu. Dosłowne wyjście do mieszkańców pozwoliło dotrzeć do tych grup społecznych, które nie uczestniczyły w konsultacjach w tradycyjnie przeznaczonym do tego celu miejscu i czasie. Uświadomiło, iż chęć rozmowy nie może wypływać tylko z własnej potrzeby obywateli, lecz musi być wyrażana również przez drugą stronę.

fot. Joanna Erbel

Mocny akcent antywykluczający posiadał przybliżony uczestnikom spotkania pomysł dyskusji nad projektem ulicy Wileńskiej w Warszawie. Poddana pod wspólną debatę idea jej zagospodarowania kształtowana była na bieżąco przy współudziale wszystkich zainteresowanych mieszkańców. Dzięki przystępnej formie prezentacji ukazanej za pomocą prostego modelu, swoją wizję mógł przedstawić każdy niezależnie od wieku i wykształcenia.
Skonstruowane wspólnie projekty zostały utrwalone na fotografii i przedstawione odpowiednim służbom. Jak się okazało, taka sytuacja może być nie tylko remedium na nieodpowiadające potrzebom założenia. Sprzyja również solidaryzowaniu się społeczności skupionej na wspólnym celu. W tym przypadku ideą spajająca różne grupy społeczne okazał się projekt placu zabaw, w pracę nad którym włączyły się osoby powszechnie odrzucone. Był to modelowy, choć idealistyczny przykład konsultacji społecznych.

fot. Joanna Erbel

Osobnym problemem dyskutowanym podczas spotkania były realizacje artystyczne w przestrzeni publicznej. Kwestia o tyle skomplikowana, że oprócz napięcia charakterystycznego dla form użytkowych, w grę wchodzą tu również aspekty artystyczne i bardzo subiektywne wartościowanie. Niemniej to właśnie takie projekty pozwalają spojrzeć w niecodzienny sposób i zmienić myślenie o otaczającej nas przestrzeni. Jak argumentowała Joanna Erbel, takim dziełem dla Warszawy okazał się słynny „Dotleniacz” Joanny Rajkowskiej.
Proste zamierzenie artystyczne, jakim miało być stworzenie tymczasowego zbiornika wodnego na jednym z pomniejszych stołecznych placów, okazało się brzemienne w skutkach. Miejsce tranzytowe, którym dotychczas był plac, służące jedynie do przepływu ludzi zaczęło pełnić funkcję integracyjną. Stopniowo uświadomiło społeczeństwu istnienie grup dotychczas się nieliczących. Nie tylko poprzez ich częstszą obecność, lecz również zmobilizowanie do działania, w skutek nieszczęśliwego projektu mającego zastąpić czasową propozycję. Po raz pierwszy pojawił się argument społecznego wykluczenia, gdyż nie uwzględniono realnych potrzeb użytkowników. W konsekwencji był to przykład jednej z pierwszych dyskusji o przestrzeni, którą nazwać można merytoryczną rozmową.

fot.Jacek Drozdowski

Nieco odmienny udział mieszkańców w tworzeniu dzieła założył w swojej realizacji Paweł Althamer projektujący park rzeźby na Bródnie. Wykonywana wspólnie z sąsiadami otwarta galeria sztuki współczesnej od początku nastawiona była na integrację i zatarcie klasycznego podziału na twórcę i odbiorcę. Działania Althamera stały się tylko impulsem do własnego wysiłku twórczego zaproszonych uczestników. W ten sposób z osób biernie czekających na decyzję władz, sami stali się kreatorami wspólnej przestrzeni, kształtującymi najbliższe otoczenie w odpowiadający im sposób.
Nie wszystko przebiega jednak w sposób tak harmonijny jak przytoczone powyżej relacje. Często sztuka, zwłaszcza „współczesna” zdobywać musi powoli zaufanie społeczeństwa To zaś zwykle preferuje mniej wysublimowane, choć bardziej znajome formy (czego przykład widać na naszym krakowskim podwórku). Wydaje się, że dobrym w tym wypadku rozwiązaniem są realizacje czasowe – ryzykujące odrzucenie, ale mogące również liczyć na zaakceptowanie.

Spotkanie nie przyniosło jednoznacznej odpowiedzi, w jaki sposób urządzić idealną przestrzeń. To jednak moim zdaniem nie umniejsza jego wartości. Nie możemy się łudzić, że w przestrzeni publicznej, która jest własnością wszystkich z niej korzystających, nie będą krzyżować się sprzeczne interesy. Zawsze jednak powinno dążyć się do stworzenia możliwości merytorycznej rozmowy, dialogu społecznego, którego wartość tak skutecznie pokazywała Joanna Erbel.

(Szymon Maliborski)

Jednym z inicjatorów projektu jest Paweł Althamer, artystyczny gospodarz dzielnicy, której mieszkańcy nie raz mieli okazję czynnie uczestniczyć w jego projektach (Wspólna sprawa, Bródno 2000). Pomimo statusu artysty Paweł nie tyle wykonał swój pomysł, ale jak sam zaznacza: „podążył za procesem”, oddając przestrzeń w ręce mieszkańców Bródna. Objęty instytucjonalnym wsparciem Muzeum Sztuki Nowoczesnej, realizowany dzięki staraniom wiceburmistrza Krzysztofa Bugla i urzędnikom Targówka projekt, jest nie tylko śmiałym krokiem w stronę adaptacji przestrzeni publicznej jako obszaru dla sztuki, ale również świetnym przykładem współpracy pomiędzy administracją, instytucją, artystą i mieszkańcami. Bo o mieszkańców tu przecież chodzi. Nie tylko o ich bierny udział jako obserwatorów, ale również udział czynny w tworzeniu przestrzeni publicznej, kreowaniu jej w sposób adekwatny do ich oczekiwań.

Jak utopijnie by te słowa nie brzmiały to mają wymiar bardzo praktyczny. Świadectwem par excellence jest realizacja Althamera – Raj. Podstawą do jego skonstruowania były rysunki dzieci ze Szkoły Podstawowej nr 285 wykorzystane do stworzenia planu mieszczącego się nad oczkiem wodnym ogrodu. Jak wiadomo sztukę Althamera lepiej przeżyć niż oglądać o czym poświadczyć mogą sąsiedzi artysty i mieszkańcy Bródna kolektywnie uczestniczący w budowie Raju. Sposób, w jaki artysta angażuje do swojej pracy publiczność i animuje działania, których rezultat jest istotnym punktem na mapie Bródnowskiego ogrodu, najpełniej oddaje idee utylitarnego wymiaru sztuki. Sztuki skierowanej nie do nieokreślonego szerokiego gremium, ale konkretnych ludzi, odbiorców znajdujących się tu i teraz.

W realizacji Pawła, który nota bene zainteresowany jest tworzeniem podobnego ogrodu w Krakowie, pojawia się element stanowiący jedną z podstaw założeń Projektu Miejskiego – aktywizacja lokalnych mieszkańców. Działanie, które ma za zadanie „oswoić” społeczeństwo polskich miast ze sztuką, i żeby uściślić nie piszę tutaj o fetyszyzowanych wyobrażeniach duchownych czy monumentalnych postaciach z kart historii, do których chcąc nie chcąc zdążyliśmy się już przyzwyczaić, ale aktywności artystycznej z „wyższej półki”. Twórczości, która opakowana w przystępną formę sprawi, że skarlała idea agory odżyje a wraz z nią pojawi się pole do rozmowy. Zależy nam na rewitalizacji instytucji dyskusji, podczas której specjalista będzie miał okazję przedstawić każdemu alternatywę dla spiżowego pomnika. Chcemy stworzyć szeroko dostępną płaszczyznę do polemiki oraz odbudować poczucie decyzyjności w tak ważnym procesie gospodarowania przestrzenią publiczną.

Ogród Rzeźby na Bródnie to również migotająca subtelnym światłem gwiazda, kalejdoskop, która „spadła” na Warszawę za sprawą Olafura Eliassona. Lustrzany sześcian, czyli domek herbaciany z expresem do kawy autorstwa tajskiego artysty Rirkrita Tiravaniji oraz ironiczny przytyk do komunistycznej metaloplastyki przybierający formę kuli wykonanej z siermiężnych prętów wzorowanych na okiennych kratach. Ogród to przede wszystkim jednak świetny przykład oddolnej aktywizacji i wspólnego zarządzania przestrzenią publiczną, bliski nam szczególnie dzisiaj.

Czerpiąc od najlepszych mamy zamiar przenosić na grunt krakowski pomysły, które sprawdzają się w stolicy. Pytania o funkcję i miejsce dzieła sztuki, które padały przy okazji odbywającego się niedawno festiwalu ArtBoom_01 nie mogą pozostać bez odpowiedzi…